linia
Sztukateria gipsowa
Słownik pojęć
Attyka

Ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczytników, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym; pewne typy attyk mają znaczenie konstrukcyjne jako ścianki niskiego poddasza; attyka pełni głównie funkcje dekoracyjne, służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu; wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części.


Baza

Podstawa kolumny, filara, pilastra, dźwigająca trzon. Jej głównymi elementami są: kwadratowa płyta (plinta) oraz wałki (torusy) rozdzielone wklęską (trochilusem). Występuje od starożytności we wszystkich porządkach architektonicznych prócz doryckiego.


Boniowanie

Dekoracyjne opracowanie lica muru przez profilowanie zewnętrznych krawędzi poszczególnych ciosów lub naśladowanie tego w tynku. Powstają w ten sposób poziome, a zwykle także i pionowe podziały rowkowe powierzchni. Boniowane bywają całe elewacje budynku, poszczególne kondygnacje, cokoły, odcinki ścian, narożniki, kolumny, pilastry i obramienia otworów.


Ekran

Ozdobny element, najczęściej profilowana lub gładka listwa, wydzielająca przestrzeń np. ścian lub sufitów.


Faseta

Fasetą nazywa się zaokrąglony narożnik między ścianą i sufitem lub między ścianami, często zdobione ornamentami, profilowaniem itp.


Filar

W architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających.


Fryz

Pozioma część belkowania w porządkach klasycznych, zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.


Głowica

Kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowana częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.


Gzyms

Architektoniczny element w formie poziomego, zwykle profilowanego elementu występującego miedzy scianą a zwieńczeniem szczytu elewacji; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku, powlekanego styropianu lub gipsu.
Gzyms może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekoracyjną. Gzymsy dzieli się na zewnętrzne i wewnętrzne.


Kaseton


Występują powszechnie w architekturze murowanej, na stropach, sklepieniach, kopułach, scianach. Wykuwane są w kamieniu lub wyrabiane w stiuku i tynku. Mają różną głębokość; od głębokich skrzyńców między belkami stropu, poprzez płytsze, obramowane listwami, aż do kasetonów pozornych, malowanych na stropach lub sklepieniach.
Mają też różne formy: czworoboczne i wieloboczne, kuliste, przy czym na jednym stropie lub sklepieniu występują nieraz różne kształty i wielkości kasetonów, na ogół w rytmicznych układach.


Kolumna


Pionowa podpora architektoniczna, o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne. Składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych; Wykonywana głównie z kamienia, gipsu, cegły lub drewna, a od XIX w. z żeliwa. Trzon kolumny może być gładki lub zdobiony płaskorzeźbą; najczęstszym sposobem zdobienia jest żłobkowanie.


Konsola

Element architektoniczny, wspornik kamienny, gipsowy lub drewniany, zwykle w kształcie woluty lub esownicy, służący do podtrzymywania gzymsu balkonu, zwieńczeń okiennych i drzwiowych.


Nisza

Najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekoracyjnym, często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry. Przeznaczone czasem dla ustawienia rzeźby figur.


Ornament

Motyw lub zespół motywów zdobnych, stosowany w architekturze i innych sztukach plastycznych, może występować w formie pasów (o układzie ciągłym lub rytmicznym), wypełniać określone pola (symetrycznie lub asymetrycznie) albo pokrywać jednolicie całą powierzchnię przedmiotu.


Pilaster

Płaski filar przyścienny, pełniący funkcję podpory i dekor. rozczłonkowywania ścian; występuję także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe).


Plafon

Duże pole dekoracyjne, obejmujące centralną część sufitu lub podniebienia sklepień, stanowiące zamknięte wnętrza od góry.


Rozeta

W ornamentyce motyw stylizowanego, rozchylonego kwiatu. Także roślinno-kwiatowa kompozycja dośrodkowa dekorująca centralny plafon lub sufit, najczęściej w stiuku.
W sztukaterii głównie koliste lub symetryczne dekoracje podwieszenia punktu swietlnego typu żyrandol, zwis lub lampa.


Zwornik


Środkowy, szczytowy kliniec łuku lub niektórych typów sklepień, wyróżniający się kształtem, wielkością i dekoracyjnym opracowaniem; może być wykonany z kamienia, cegły, gipsu.


Góra